Agnosticisme is een stapsteen naar agnose

dwaalgids > mystiek

Agnosticisme is niet weten of God bestaat. Agnose is niet weten. Van agnosticisme naar agnose; dwaalteksten over theïsme, atheïsme en scepticisme.

Het woord agnose in 3-d, en de letter A is opgebouwd uit kleine mannetjes (zwervelingen)
A is agnose, dan weet je van niks

Tian Pian … studeerde onder Peng Meng en ontving het niet-leren van hem. De meester van Peng Meng had hem gezegd: ‘De taoïsten uit de oudheid kwamen zo ver dat ze niets meer beaamden en niets meer negeerden, en dat was genoeg. Hun tradities waren dermate verstild: wat valt er nog over te zeggen?’

(uit Zhuang Zi, Kristofer Schipper, twaalfde druk 2014, pagina 425)

Wat is agnose? Eerste kennismaking

Theïsme is het geloof in de gedachte dat God bestaat.

Atheïsme is het geloof in de gedachte dat God niet bestaat.

Non-theïsme (of transtheïsme) is het geloof in de gedachte dat er een hoger principe of een hogere werkelijkheid bestaat.

Agnosticisme is het geloof in de gedachte dat we niet kunnen weten of God bestaat.

Elk van deze vier definities heeft de vorm ‘x is het geloof in de gedachte dat y’. Ik doe dat om te benadrukken dat het steeds om een geloofsartikel, een leer(stelling) gaat. Theïsme is een leer, atheïsme is een leer, non-theïsme is een leer en agnosticisme is een leer.

Van het agnosticisme bestaat echter een zwakkere of liever een zachtere variant die geen leer is maar een bekentenis waarin je eerlijk toegeeft dat je niet weet of God bestaat.

Deze zachte variant van agnosticisme is nauw verwant met agnose, zoals uit onderstaande definities blijkt:

Agnosticisme is niet weten of God bestaat.

Agnose is niet weten.

Agnosticisme (in deze zin) is dus een bijzonder geval van agnose. Dat komt overeen met de herkomst van deze woorden, want beide zijn afgeleid van het Griekse a, ‘niet’ en gnosis, ‘kennis’.

Agnose als denkruimte

Tweede kennismaking

Hieronder een plaatje van de relaties tussen theïsme, atheïsme, non-theïsme, agnosticisme en agnose. Ik maak in dit schema gemakshalve geen onderscheid tussen de definitie van agnosticisme als geloof en agnosticisme als bekentenis van niet-weten.

Schematisch overzicht van de relatie tussen theïsme, atheïsme, non-theïsme, agnosticisme en agnose.
Schematisch overzicht van de relatie tussen theïsme, atheïsme, non-theïsme, agnosticisme en agnose.

Tip: Vergelijk bovenstaand schema eens met de cartoon descent of the modernist in de Wikipedia.

Agnose kun je je voorstellen als de denkruimte die alles openlaat.

Agnosticisme kun je je voorstellen als de denkruimte die de mogelijkheid van theïsme, atheïsme en non-theïsme openlaat.

Theïsme en atheïsme laten (afhankelijk van hun exacte definitie) de mogelijkheid van non-theïsme open, maar sluiten elkaar verder uit.

Van alle woorden in het schema is ‘agnose’ het enige dat niet eindigt op -isme. Agnose is namelijk geen gedachte om in te geloven, of het moest de lege gedachte, Ø, zijn, wat dat ook moge wezen. Agnose is geen leer of het moest de lege leer, Ø, zijn.

Voor mensen die nog nooit van de lege leer hebben gehoord: dat is de enige leer die zich niet uitspreekt voor of tegen welk geloof of ongeloof in welke gedachte ook, religieus, spiritueel, filosofisch, seculier of anderszins.

De lege leer staat tot iedere andere leer als het getal 0 tot ieder ander getal. En net als 0 eigenlijk geen getal is, althans geen concreet aantal voorstelt, zo is Ø eigenlijk geen leer, althans geen verzameling nontriviale leerstukken, maar het zwarte gat waarin ieder leerstuk verdwijnt.

Dit alles bij wijze van spreken, kennismaking en samenvatting. Klaar voor de start?

Af!

Wat is religie?

Religie is een vorm van levensbeschouwing gebaseerd op het geloof in een hoger wezen of een hoger principe dat niet rechtstreeks waarneembaar of wetenschappelijk aantoonbaar is.

Een hoger wezen dat niet rechtstreeks waarneembaar of wetenschappelijk aantoonbaar is noemen we god. Voorbeelden van goden zijn de Triniteit, Allah, Brahma, JWHW, Zeus en Wodan.

Een hoger principe dat niet rechtstreeks waarneembaar of wetenschappelijk aantoonbaar is, gewoonlijk een transcendente (overstijgende) werkelijkheid, vinden we in zogeheten non-theïstische of transtheïstische godsdiensten als het daoïsme (de Dao), zen (het Zelf) en het non-dualisme (Bewustzijn).

Niet-religieuze vormen van levensbeschouwing, waarin dus geen hoger wezen of principe wordt verondersteld, rekent men gewoonlijk tot de filosofie, maar er zijn ook tussenvormen, leerstelsels die tegelijk wijsgerig en religieus zijn, zoals het absoluut idealisme van Hegel, het absolute ik van Fichte en het pantheïstisch monisme van Spinoza.

Over bovenstaande definities van religie, god, transcendentie en filosofie bestaat geen consensus. Deze en soortgelijke woorden zijn op al letterlijk duizenden verschillende manieren gedefinieerd.

Dat geldt eigenlijk voor alle woorden van iedere taal. Geen enkele woord heeft een vaste, eenduidige betekenis. Geen enkele definitie is onomstreden, laat staan de stellingen waarin de woorden figureren. Daar moeten we mee leren leven, of we het nou leuk vinden (zoals ik nu) of niet (zoals ik vroeger).

Religie in de Wikipedia

Bestaat god?

God heb ik zojuist gedefinieerd als een hoger wezen dat niet rechtstreeks waarneembaar is. Als iets niet rechtstreeks waarneembaar is, rijst onvermijdelijk de vraag of het wel bestaat.

Bestaat god? Daarop zijn heel veel antwoorden mogelijk, en gegeven, die ik hier gemakshalve reduceer tot drie categorieën: ja, nee en tja. Wie ja zegt op de vraag of God bestaat, heet een theïst, wie nee zegt heet een atheïst, wie tja zegt heet een agnosticus.

Omdat god per definitie niet rechtstreeks waarneembaar is, heeft ieder antwoord op de vraag of god bestaat per definitie het karakter van een geloof. Theïsme is het gelóóf dat god bestaat, atheïsme is het gelóóf dat god niet bestaat, agnosticisme is het gelóóf dat het bestaan of niet-bestaan van god onbewijsbaar is.

In plaats van een geloof kan je ook een leer zeggen, een filosofie, een overtuiging, een opvatting, een dogma, de waarheid, ondervinding, een gevoel, kortom een gedachte in de ruimste zin van het woord: iets, wat dan ook, dat zich aan het bewustzijn, aan het verstand, aan de ratio, aan de rede, aan het brein, aan het intellect, aan de geest, aan de ziel, aan het hart voordoet, of wat het ook is waaraan het zich voordoet, als dat al meer is dan een gedachte.

Zo bezien zijn theïsten, atheïsten en agnostici allemaal even gelovig. Ze geloven allemaal, en doorgaans heilig, in een gedachte. Ze verschillen alleen maar in de gedachte waarin ze heilig geloven. Ze laten zich allemaal leiden door gedachten, maar niet allemaal door dezelfde.

Is god dan alleen maar een gedachte? Dat is ook maar een gedachte. Dat het maar een gedachte is ook. Zodra ik erin geloof, heb ik zelf een geloof, en dat heb ik niet. Geloof je dat? Ik niet.

Zijn gedachten soms goden? Dat is ook maar een gedachte. Dat het maar een gedachte is ook. Ik laat mij er niet door verleiden. Ik laat mij er niet door leiden. Volgen doet lijden, en andersom. Geloof het of niet.

Door welke gedachten laat jij je leiden?

Wat is theïsme?

Theïsme is het geloof in de gedachte dat God bestaat. Zoals ik al zei is god als bovennatuurlijk wezen per definitie niet rechtstreeks waarneembaar. Je moet er dus in geloven, blind (1), met een beroep op logische godsbewijzen (2), met een beroep op persoonlijke ervaringen (3), of hoe dan ook.

theïsme in de Wikipedia

1. Blind geloof

Onder blind geloof versta ik hier een geloof dat zich niet beroept op godsbewijzen of godservaringen maar alleen op gezag. Dat kan het gezag van God zelf zijn, of het gezag van heilige geschriften, of het gezag van de priesterorde of van ouders, leraren, geliefden, vrienden, een coach en noem maar op.

Wie dit gezag wil rechtvaardigen, komt in vicieuze cirkels en oneindige regressies terecht. Wie het zonder meer aanvaardt, vaart blind op het geloof van anderen.

Wie beide wil vermijden kan uitwijken naar godsbewijzen of godservaringen.

2. Godsbewijzen en antigodsbewijzen

Redeneringen waaruit volgt dat god bestaat, heten godsbewijzen. Redeneringen waaruit volgt dat god niet bestaat, heten antigodsbewijzen. Van beide zijn er in de loop der eeuwen heel wat bedacht.

Sommigen vinden een of meer (anti)godsbewijzen overtuigend, anderen niet, weer anderen hebben geen mening of geen belangstelling.

Mij hebben de godsbewijzen nooit kunnen overtuigen, ook al heb ik me er herhaaldelijk in verdiept. Hetzelfde geldt voor de antigodsbewijzen. Te veel aannames, te veel woorden, te veel logica.

Dat de (anti)godsbewijzen mij nooit hebben kunnen overtuigen, bewijst natuurlijk niets, behalve het blote feit dat ik (tot nog toe) niet te overtuigen was.

Als ze me wel hadden kunnen overtuigen, pro-god of anti-god, was er nog steeds niets bewezen, behalve dat ik op enig moment in mijn leven tijdelijk of voorgoed te overtuigen was.

Sowieso is er bijna geen gedachte te bedenken of er zijn wel mensen die erin geloven. Er is bijna geen gedachte te bedenken of er zijn wel mensen die er niet in geloven. Er is bijna geen gedachte te bedenken of er zijn wel mensen die hun geloof erin kwijtraken of hun belangstelling ervoor verliezen.

Het bewijst allemaal niets, als je het mij vraagt, dus vraag mij maar niets. Behalve misschien voor degenen die de consensustheorie van de waarheid aanhangen. De meeste stemmen gelden, meent deze minderheid, dus dat schiet ook niet op.

godsbewijzen in de Wikipedia

3. Godservaringen

Behalve rationele godsbewijzen zijn er ook persoonlijke ervaringen waarin god figureert of waarin iemand de hand van god herkent.

Voorbeelden van godservaringen zijn dromen, visioenen, verschijningen, openbaringen, hallucinaties (al dan niet onder invloed), meditatieve trancetoestanden en spontane mystieke ervaringen, bijvoorbeeld de eenheidsbeleving (unio mystica).

Godservaringen treden vaak op bij voedseltekort, bewegingstekort, slaaptekort, seksuele onthouding, eenzaamheid, uitputting en prikkelarmoede.

Volgens sommigen bewijst dit dat godservaringen een fysiologische oorsprong hebben en projecties van het brein zijn. Volgens anderen bewijst het dat je in extremo ontvankelijker bent voor de subtiele werking van god. Misschien hebben ze allebei wel gelijk. Of geen van beide.

Persoonlijk heb ik nooit kennis mogen maken met god, ook niet als praktiserend katholiek. Hij is niet aan mij verschenen, of het moet zijn dat ik zijn verschijning niet als goddelijk heb herkend. Hoe stel je zoiets vast? Bij wie moet ik te rade gaan, een theïst, een atheïst, een transtheïst of een agnost?

Wel had en heb ik talloze ervaringen van verwondering, ontzag, vervreemding en verbijstering, ook, nee, juist met betrekking tot het allergewoonste, zoals mijn lichaam, mijn lief, de toiletpot, sneeuw, een vogel, warmte, muziek, licht en andere mirakels.

Zelfs het geheim van water heb ik niet kunnen ontrafelen, laat staan het geheim van god. Of misschien moet ik zeggen, zelfs het geheim van god heb ik niet kunnen ontrafelen, laat staan het geheim van water. Misschien omdat het niet te ontrafelen is. Misschien omdat er geen geheim is. Misschien omdat geheimzinnigheid maar een projectie is. Misschien nog wat anders.

Maakt niet uit. Een agnost die net als ik nooit onmiskenbare godservaringen heeft gehad, ziet dat niet als een bewijs dat god een fabeltje is, of als een bewijs van wat dan ook.

Een agnost die wél directe godservaringen heeft (gehad), durft ze vanwege zijn radicale onwetendheid niet definitief toe te schrijven aan een goddelijke oorzaak, of aan welke oorzaak dan ook. Doet hij dat toch dan is hij in mijn woordenboek, dat wil zeggen per definitie, geen agnost meer, maar daarom niet minder gezegend. En wat zegt een definitie?

mystieke ervaring, visioen, verschijning, hallucinatie, openbaring, samadhi, trance, verlichting, zes bovennatuurlijke krachten, in de Wikipedia

4. Monotheïsme

Theïsme heeft veel gezichten en kan op verschillende manieren onderverdeeld worden, bijvoorbeeld in monotheïsme, polytheïsme, pantheïsme en panentheïsme.

Monotheïsten geloven in de gedachte dat er maar één god is. Voorbeelden van monotheïsme zijn de abrahamitische godsdiensten, te weten het christendom (de Drie-eenheid), het jodendom (JWHW) en de islam (Allah), en verder het brahmanisme (Brahman), het pantheïsme en het panentheïsme (zie onder).

monotheïsme, abrahamitische religies in de Wikipedia

5. Pantheïsme en panentheïsme

Pantheïsten geloven in de gedachte dat god gelijk is aan zijn schepping. De god van de pantheïsten is immanent, in de dingen, maar niet transcendent, boven de dingen.

Panentheïsten geloven in de gedachte dat de schepping deel uitmaakt van God, die echter meer is dan zijn schepping. De god van de panentheïst is zowel immanent als transcendent.

Iemand die gelooft in de gedachte dat god (ook) in (een deel van) de schepping is, heet een mysticus. Als god in de schepping is, dan is god ook in de mysticus en heeft de mysticus deel aan het goddelijke.

Voor orthodoxen is dat heiligschennis. In hun ogen is god ver boven zijn schepping en schepselen verheven. De gedachte dat een ander deel heeft aan god is voor een orthodox gelovige kennelijk moeilijk te verteren. Het lijkt wel een erezaak. Wie wordt hier vernederd, zijn god of hijzelf?

Zeker in de middeleeuwen werden christelijke en islamitische mystici meedogenloos vervolgd vanwege hun heterodoxie. Voornamelijk door hun eigen traditie. Snap jij het?

Van het omgekeerde – mystici die orthodoxen vervolgen – zijn mij geen gevallen bekend.

pantheïsme en panentheïsme in de Wikipedia

6. Polytheïsme

Polytheïsten geloven in de gedachte dat er meerdere goden bestaan. Voorbeelden van polytheïsmen zijn het hindoeïsme, het boeddhisme, het daoïsme, het shintoïsme en vele dode Europese godsdiensten.

Omdat goden in het boeddhisme en het daoïsme ondergeschikt zijn aan de verlichte respectievelijk de wijze, noemt men deze religies ook wel non-theïstisch of transtheïstisch. (zie onder)

polytheïsme in de Wikipedia

7. Ietsisme

Ietsisme is het geloof in de weinig specifieke gedachte dat er meer is tussen hemel en aarde. Wat precies, dat blijft in het midden. Het zou best een hoger wezen of principe kunnen zijn, maar de ietsist wil zich daarover niet uitspreken en bekeert zich om die reden niet tot een van de traditionele godsdiensten.

Bij gebrek aan dogma’s, rituelen, idealen, zendingsdrang en een centraal leergezag is ietsisme wellicht de minst fundamentalistische godsdienst denkbaar. Daarmee is het tevens de religie die het dichtst in de buurt komt van het agnosticisme en zich toch nog een godsdienst mag noemen.

ietsisime in de Wikipedia

8. Religieus humanisme

Religieus humanisme is een vorm van humanisme die de mens als uitgangspunt neemt, niet een hoger wezen of principe, maar tegelijkertijd ruimte wil bieden voor religieuze gevoelens, rituelen, praktijken en organisaties, zowel theïstisch (christendom, jodendom, islam) als non-theïstisch (boeddhisme).

Religieus humanisme staat tegenover seculier humanisme, dat met religie niets te maken wil hebben.

religieus humanisme in de Wikipedia

9. Agnose en theïsme

Samengevat is theïsme het geloof, blind, op grond van godsbewijzen, van persoonlijke ervaringen of van dan ook, in de gedachte dat god meer is dan een gedachte. Enkele belangrijke vormen van theïsme zijn monotheïsme, polytheïsme, pantheïsme, panentheïsme en ietsisme.

Een agnost heeft ruimte voor alle vormen van theïsme en voor alle soorten bezwaren tegen alle vormen van theïsme, zowel bij anderen als bij zichzelf.

Mocht hij zelf (on)gelovig zijn of worden dan zal hij zich daar niet mee identificeren en hij zal zich er niet van distantiëren.

Mocht hij zich toch met zijn (on)geloof identificeren, dan zal hij zich dáár niet mee identificeren of van distantiëren, en mocht hij zich toch van zijn (on)geloof distantiëren, dat zal hij zich dáár niet van distantiëren of mee identificeren, et cetera.

En anders maar wel. Want een agnost heeft overal ruimte voor. Zelfs voor bekrompenheid. Zowel van zichzelf als van anderen.

Wat is atheïsme?

Atheïsten geloven in de gedachte dat god niet bestaat. Zij laten zich leiden door de gedachte dat god een gedachte is.

Misschien denk je dat het atheïsme een recente ontwikkeling in het religieuze denken is, te danken of te wijten aan de Verlichting, maar dat is een recent misverstand. Atheïstische gedachten kwamen al voor in het oude India en in het oude Griekenland.

Net zoals er vele vormen van theïsme bestaan, zijn er vele vormen van atheïsme, bijvoorbeeld antitheïsme, theïstisch atheïsme, filosofisch atheïsme, ideologisch atheïsme, praktisch atheïsme, posttheïsme, postatheïsme, vrijdenkerij en syntheïsme.

Het zal je niet verbazen dat een agnost ruimte heeft voor alle vormen van atheïsme en voor alle soorten bezwaren tegen alle vormen van theïsme, zowel bij anderen als bij zichzelf.

Dit heet Grote Vrede. Heb je enig idee hoe heerlijk dat is?

atheïsme in de Wikipedia

1. Antitheïsme, sterk atheïsme, negatief atheïsme, nieuw atheïsme en expliciet atheïsme

Antitheïsme is het geloof in de gedachte dat theïsme schadelijk is voor mens en maatschappij en daarom actief bestreden moet worden.

Het ligt voor de hand dat een antitheïst ook een atheïst is, die gelooft in de gedachte dat god niet bestaat, maar dat hoeft niet per se. Iemand die wel gelooft in god maar niet in godsdienst, heet een theïstisch atheïst.

Antitheïsme wordt ook wel sterk atheïsme of negatief atheïsme genoemd, in tegenstelling tot zwak atheïsme en positief atheïsme.

Het zogeheten nieuwe atheïsme van Richard Dawkins en Daniel Dennet c.s. uit het begin van deze eeuw is de meest recente loot aan de boom van het antitheïsme.

antitheïsme, antireligion, irreligion in de Wikipedia

2. Filosofisch atheïsme

Filosofisch atheïsme is atheïsme dat volgt uit een filosofisch systeem.

Materialisten geloven bijvoorbeeld in de gedachte dat alle verschijnselen in het universum terug te voeren zijn op de wisselwerking van stoffelijke deeltjes.

Naturalisten geloven in de gedachte dat alle verschijnselen in de kosmos het gevolg zijn van de inwerking van natuurlijke krachten.

Aanhangers van de energetica geloven dat alles energie is en dat er niets anders bestaat in de kosmos dan verschillende vormen van energie die in elkaar overgaan.

In dergelijke filosofieën is geen plaats voor het bovennatuurlijke of het spirituele, zou je denken, maar dat is niet noodzakelijk waar. Er zijn ook pantheïstische varianten, waarbij de energie, de natuurkrachten, de materie zelf voor goddelijk worden gehouden, en daarmee de hele kosmos.

materialisme, energetica, naturalisme, naturalism en fysicalisme in de Wikipedia

3. Ideologisch atheïsme

Ideologisch atheïsme is atheïsme dat volgt uit of deel uitmaakt van een politieke ideologie, bijvoorbeeld het communisme, het vroege socialisme en het anarchisme.

Zo riepen de regimes van Albanië en Cuba zichzelf in het midden van de vorige eeuw uit tot atheïstische staat. Daarop ging het theïsme ondergronds, in afwachting van betere tijden, die inmiddels aangebroken zijn.

Ideologisch atheïsme is sterk, expliciet atheïsme.

Het logische verband tussen bovengenoemde ideologieën en het atheïsme is nogal zwak. Daarom is het niet gek dat er democratischer vormen van communisme, socialisme en anarchisme zijn voorgesteld waarin het geloof niet op voorhand wordt uitgesloten.

communisme, socialisme, anarchisme in de Wikipedia

4. Pragmatisch (praktisch) atheïsme

Praktisch atheïsme of pragmatisch atheïsme is het geloof in de gedachte dat god weliswaar bestaat of zou kunnen bestaan, maar niet relevant is voor de praktijk van alledag en voor het maken van wereldse keuzes.

Dit is de grondgedachte van de scheiding van kerk en staat, van geloofszaken en politieke zaken, van ethiek en wetgeving, die daardoor rustig naast elkaar kunnen bestaan.

practical atheism in de Wikipedia

5. Posttheïsme en postatheïsme

Posttheïsme is het geloof in de gedachte dat iedere vorm van theïsme achterhaald is. Het verlichte, objectiverende, wetenschappelijke denken zou goden en godsdiensten voorgoed overbodig hebben gemaakt.

Daarmee komt ook het onderscheid tussen theïsme en atheïsme te vervallen, en wordt het atheïsme op zijn beurt overbodig. Posttheïsme impliceert postatheïsme.

posttheism in de Wikipedia

6. Vrijdenkerij

Vrijdenkerij is het geloof in de gedachte dat we ons alleen moeten laten leiden door de rede en de waarneming.

Vrijdenkers zijn antidogmatisch, antitraditioneel en antifundamentalistisch. Ze geloven in het gezag van feiten, wetenschap en logica, en menen zo te kunnen ontsnappen aan iedere vorm van geloof, gezag en openbaring.

Oorspronkelijk werd de term vrijdenker gebruikt voor mensen die vrijer over godsdienst dachten dan de meeste anderen. Tegenwoordig zijn de meeste vrijdenkers atheïst en humanist.

Ikzelf gebruik de term vrijdenken nog weleens als synoniem voor agnose. Op deze plaats geeft dat alleen maar verwarring. Elders ook. Zoals alles wat ik (niet) zeg. Vergeet het maar.

vrijdenkerij in de Wikipedia

7. Syntheïsme

De term syntheïsme is een samentrekking van synthese en theïsme, en staat voor het geloof in de gedachte dat god een schepping van de mens is, en niet andersom.

In tegenstelling tot het harde atheïsme wordt god door de syntheïsten niet gezien als een bedreiging, maar als een waardevol projectiepunt van onze dromen, dat we niet zomaar moeten opgeven. ‘God is te belangrijk om aan de gelovigen over te laten’, zegt de Franse filosoof Quentin Meillassoux.

Het syntheïsme is op zoek naar naturalistische spiritualiteit zonder religie, naar religie zonder god, naar immanentie zonder transcendentie, naar een geloof voor ongelovigen, naar postseculiere spiritualiteit, naar een atheïstische mystiek, naar een atheologie op basis van niet-kennis, kortom, naar een westerse tegenhanger voor oosterse non-theïsmen als zen, dzogchen, advaita vedanta, zoroastrianisme en jaïnisme.

syntheïsm in de Wikipedia

Wat is non-theïsme?

Een heleboel mensen weten wel zo’n beetje wat theïsme en atheïsme is. Maar non-theïsme?

Deze term wordt door theologen en filosofen gebruikt om te verwijzen naar religies zoals het daoïsme, het boeddhisme en het non-dualisme, waarin goden geen of een ondergeschikte rol spelen.

Het ‘nee’ van deze non-theïsmen op de vraag of er een hoger wezen bestaat, heeft de vorm van een ‘ja’ op de vraag of er een hogere werkelijkheid bestaan. Non-theïsten geloven in de gedachte van een transcendente realiteit. Die bovennatuurlijke werkelijkheid is echter geen wezen, laat staan een antropomorf wezen.

De hogere werkelijkheid wordt in het daoïsme de Dao genoemd, in het boeddhisme de Leegte of het Zelf of de Boeddhanatuur, in advaita vedanta Bewustzijn of simpelweg Dát.

In het non-theïsme, ook wel transtheïsme genoemd, gaat het erom verlichting (bevrijding, realisatie, moksha) te bereiken door vereenzelviging met de hogere werkelijkheid en disidentificatie met de gewone.

Non-theïstische religies worden ook weleens atheïstische religies genoemd, maar dat klopt niet. Zo is er in de oudste boeddhistische geschriften (de Tripitaka) sprake van vele goden en halfgoden, bestaanswerelden, hemelen en hellen, en is het volksboeddhisme net als het devotionele amidisme (Zuiver Land) eerder theïstisch dan atheïstisch.

Het daoïsme kent op zijn beurt vele sekten en stromingen, en houdt er talloze goden en halfgoden op na.

Alleen de advaita vedanta lijkt consequent non-theïstisch, al noemen veel westerse non-dualisten zichzelf, en het universele bewustzijn waarmee ze zich identificeren, graag god of goddelijk.

Ook is er in het boeddhisme een proces van secularisatie gaande waarbij wordt afgerekend met mythologische, kosmologische, theïstische en esoterische elementen uit het verleden.

Sowieso wordt een boeddha in het boeddhisme hoger aangeslagen dan alle boeddhistische goden, en daarin verschilt het van reguliere godsdiensten. Net zo wordt een daoïstische wijze hoger aangeslagen dan alle daoïstische goden, en hoger dan de hoogste staatslieden, inclusief de keizer.

Snap je nu waarom dit soort religies non-theïstisch of transtheïstisch wordt genoemd?

Het woord non-theïsme wordt ook weleens gebruikt in de betekenis van agnosticisme, ignosticisme, scepticisme en apatheïsme. Daarover gaat het volgende hoofdstuk.

boeddhistische goden, taoïsm, advaita vedanta, non-theïstische religiositeit, nontheism, nontheistic religion, transtheism in de Wikipedia

Wat is agnosticisme? Het kleine tja

Agnosticisme is het geloof in de gedachte dat het bestaan of niet-bestaan van god onbewijsbaar is.

Een agnosticus is van mening dat we niet objectief kunnen vaststellen of god bestaat. Daarom weigert hij zich over deze kwestie uit te spreken. Hij zegt geen ja, hij zegt geen nee, hij zegt tja.

Ik noem dit ‘het kleine tja’ omdat het zich beperkt tot de kwestie van het bestaan van een bovennatuurlijk wezen of principe. Dit in tegenstelling tot het Grote Tja van agnose (zie onder).

Het idee van agnosticisme komt al voor bij de Griekse filosoof Protagoras (480-410 voor Christus), die zei: “Van de goden weet ik niets: niet dat ze bestaan en evenmin dat ze niet bestaan.”

Protagoras in de Wikipedia

Het woord agnosticisme werd voor het eerst gebruikt tijdens door de bioloog en evolutionist Thomas Henry Huxley tijdens een bijeenkomst van de Metaphysical Society in 1869.

Thomas Huxley in de Wikipedia

Agnosticisme is (net als agnose) afgeleid van het Griekse a, niet en gnosis, weten. Het betekent dus letterlijk niet-wetendheid. Daarom is het ook bruikbaar voor andere kwesties dan de bewijsbaarheid van god.

Zo is de hindoeïstische Rig Veda bijvoorbeeld agnostisch in de ruime zin van het woord over de oorsprong van het universum en de goden. In de scheppingshymne (hymne nummer 129 mandala 10, de zogeheten Nasadiya Sukta) staat:

“Maar wie weet het nou echt, wie kan zeggen,
Waar alles vandaan komt, hoe alles geschapen is?
De goden zelf zijn van na de schepping,
Dus wie weet waarlijk hoe alles is ontstaan?

Waar de schepping haar oorsprong heeft,
Hij, of hij het nou geschapen heeft of niet,
Die erop neerziet vanuit de hoogste hemel,
Hij zal het wel weten – maar misschien ook niet.”

Ook het standpunt van de Indiase filosoof Sanjaya Belatthaputta (5e eeuw voor Christus) ten aanzien van het leven na de dood kun je agnostisch noemen. In het hoofdstukje Evasion (ontwijken) in de Samaññaphala Sutta verklaart de spreker, de Indiase filosoof Sañjaya Belatthaputta (5e eeuw voor Christus):

“Als je me vraagt of er een andere wereld bestaat [na de dood], zou ik ooit zoiets zeggen? Geen denken aan. Zo denk ik niet. Ik denk ook niet anders. Ik denk ook niet van niet. Ik denk ook niet niet van niet.”

“Als je me vraagt of er dan géén andere wereld bestaat, of dat die wereld wel én niet bestaat, of wel noch niet; als je me vraagt of er wezens zijn die reïncarneren, of dat die er niet zijn, of dat die er wel én niet zijn, of wel noch niet; als je me vraagt of de Tathagata wel bestaat na de dood, of niet bestaat, of bestaat én niet bestaat, of bestaat noch niet bestaat – zou ik ooit zoiets zeggen? Geen denken aan. Zo denk ik niet. Ik denk ook niet anders. Ik denk ook niet van niet. Ik denk ook niet niet van niet.”

Sanjaya Belatthiputta in de Wikipedia

Omdat agnosticisme nog steeds geassocieerd wordt met het vraagstuk van het bestaan van god, noem ik niet-weten liever agnose. Dat woord wordt nog bijna niet gebruikt, is vrij van associaties en klinkt niet als een isme. Agnose past beter bij een lege leer dan agnosticisme.

Helaas is het bijvoeglijk naamwoord van agnose hetzelfde als dat van agnosticisme: agnostisch. En helaas wordt een agnosticus, iemand die het agnosticisme aanhangt, ook weleens een agnost genoemd, terwijl ik dat laatste woord zou willen reserveren voor iemand die in agnose verkeerd.

Op deze site doe ik dat ook. Agnose betekent hier niet-weten, agnost iemand die niet weet en agnostisch niet-wetend. De woorden agnosticisme en agnosticus gebruik ik zo min mogelijk, behalve op deze pagina.

agnosticisme in de Wikipedia

Sterk en zwak agnosticisme

Sterk agnosticisme is het geloof in de gedachte dat we principieel niet kunnen weten of god bestaat.

Zwak agnosticisme is het geloof in de gedachte dat we nu nog niet weten of god bestaat maar in de toekomst misschien wel.

Een agnost is, zoals gezegd, iemand die in zijn algemeenheid niet weet. Dus ook niet dat god bestaat (theïsme) en ook niet dat god niet bestaat (atheïsme) en ook niet dat er een hogere werkelijkheid bestaat (transtheïsme) en ook niet of we nu nog niet weten of god bestaat maar in de toekomst misschien wel (zwak agnosticisme) en ook niet dat we principieel niet kunnen weten of god bestaat (sterk agnosticisme).

Dat weet een agnost allemaal niet, en hij hoeft het ook niet te weten. Daardoor wordt het leven een stuk eenvoudiger, net zo eenvoudig als zijn denken en zijn spreken. Voor mij in ieder geval wel. Behalve wanneer ik het verschil moet uitleggen, zoals hier.

agnosticism in de Wikipedia

Indifferentisme, religieus pluralisme

Indifferentisme in algemene zin is het geloof in de gedachte dat alle leerstelsels gelijkwaardig zijn, dat geen ervan superieur is aan een andere.

Afhankelijk van de aard van het leerstelsel kun je spreken van religieus indifferentisme, godsdienstig indifferentisme, filosofisch indifferentisme, levensbeschouwelijk indifferentisme, politiek indifferentisme, ideologisch indifferentisme et cetera.

Absoluut indifferentisme is volgens de katholieke kerk de dwaalleer dat geen enkele filosofie, hetzij werelds, hetzij religieus, superieur is aan een andere. Absoluut indifferentisme wordt geassocieerd met moreel relativisme.

Relatief of beperkt indifferentisme is volgens de katholieke kerk de dwaalleer dat religie weliswaar noodzakelijk is, maar dat de ene religie niet beter is dan de andere. Deze vorm van indifferentisme is eigen is aan allerlei agnostische, atheïstische en pantheïstische overtuigingen.

Liberaal indifferentisme is volgens de katholieke kerk de dwaalleer dat het christendom de ware religie is, maar dat geen enkele vorm van christendom superieur is aan een andere.

Een agnost gelooft niet in de gedachte dat alle leerstelsels gelijkwaardig zijn. Hij gelooft ook niet in de gedachte dat sommige leerstelsels gelijkwaardiger zijn dan andere. Hij gelooft ook niet in de gedachte dat sommige of alle leerstelsels ongelijkwaardig of onwaardig zijn.

Zodoende hoeft de agnost geen enkele vorm van indifferentisme of religieus pluralisme of welk isme dan ook aan te vallen of te verdedigen of zich uitdrukkelijk neutraal te verklaren of demonstratief afzijdig te houden of zo, noch is hem dat verboden, tenminste, niet door hemzelf. Ongelooflijk.

Indifferentism, indifferentisme, moreel relativisme, religious pluralism in de Wikipedia

Theïstisch, atheïstisch en non-theïstisch agnosticisme

Een theïstisch agnosticus of agnostisch theïst is iemand die gelooft in de gedachte dat god bestaat, maar ook in de gedachte dat het onmogelijk is om zijn bestaan te bewijzen.

Een atheïstisch agnosticus of agnostisch atheïst is iemand die gelooft in de gedachte dat god niet bestaat, maar ook in de gedachte dat het onmogelijk is om zijn niet-bestaan te bewijzen.

Een voorbeeld van een agnostisch theïst is de existentialistische filosoof Søren Kierkegaard.

Als je nou maar niet denkt dat iedere agnosticus hetzij een theïst hetzij een atheïst is.

Iemand die niet gelooft in de gedachte dat god bestaat en niet in de gedachte dat god niet bestaat, maar wel in de gedachte dat het onmogelijk is om zijn bestaan of niet-bestaan te bewijzen, is gewoon een non-theïstisch agnosticus.

Ik verzin het ter plekke, in de voetsporen van ik weet niet wie.

agnostic atheism, Søren Kierkegaard in de Wikipedia

Ignosticisme, igtheïsme

Een ignosticus is iemand die gelooft in de gedachte dat je de vraag of god bestaat pas kan beantwoorden nadat het begrip God is gedefinieerd. Hij eist vooraf een coherente en ondubbelzinnige omschrijving. Voordat we kunnen vaststellen of God bestaat of niet bestaat of dat zijn bestaan of niet-bestaan onbewijsbaar is, stelt de ignosticus, moeten we eerst precies weten wie of wat we met God bedoelen.

Volgens het ignosticisme is deze vraag nog nooit bevredigend beantwoordt. Sommige ignostici geloven in de gedachte dat dit ook nooit zal gebeuren omdat het niet kan, andere laten de mogelijkheid open.

Ignosticisme is een speciaal geval van theologisch noncognitivisme (zie onder).

Een ander woord voor ignosticisme is igtheïsme.

Wat denk jij, heeft de ignosticus gelijk? Moet het woord god eerst precies gedefinieerd worden voordat je vast kunt stellen of god bestaat?

Moet je eerst het woord liefde definiëren voor je weet of liefde bestaat? Of moet je eerst liefde ervaren voordat je het kunt definiëren? Of trekken liefde en je begrip van liefde samen op? Of gaat de liefde de deur uit als het begrip binnenkomt?

Als je liefde hebt ervaren, maakt het dan nog wat uit of het bestaat en hoe je het omschrijft en of je het nog kunt omschrijven? Misschien moet je god ook wel eerst ervaren voordat je aan het definiëren en filosoferen en bewijzen slaat.

Eerder, later, wel, niet, mij is het allemaal om het even. Ook als het jou niet om het even is. Dat noem ik maar even agnose.

Ignosticism in de Wikipedia

Theologisch noncognitivisme en filosofisch noncognitivisme

Theologisch noncognitivisme is het geloof in de gedachte dat het woord god in het bijzonder en religieuze terminologie in het algemeen onvoldoende helder gedefinieerd is om welke religieuze uitspraak dan ook te doen. Bestaande definities zouden circulair, tautologisch, negatief of inhoudsloos zijn, de god die ze omschrijven onwaarneembaar, onverifieerbaar, ongrijpbaar.

Zolang de definities niet helder zijn heeft het volgens de theologisch noncognitivist geen zin om over religie te praten.

Theologisch noncognitivisme is een gegeneraliseerde vorm van ignosticisme.

Een nog algemenere vorm van noncognitivisme zou je filosofisch noncognitivisme kunnen noemen: het geloof in de gedachte dat het woord noncognitivisme in het bijzonder en wijsgerige terminologie in het algemeen onvoldoende helder gedefinieerd is om welke filosofische uitspraak dan ook te doen.

Theologisch noncognitivisme zou dan een speciaal geval van filosofisch noncognitivisme zijn. Niet alleen dat, het theologisch noncognitivisme zou bij gebrek aan heldere definities het goede voorbeeld moeten geven en zichzelf als leer nietig verklaren. Het filosofisch noncognitivisme net zo goed, opgeruimd staat netjes.

Maar ja. Zoals de theologisch noncognitivist er met zijn vage nieuwvormingen niet in slaagt het religieuze debat te smoren, zal de filosofisch noncognitivist er wel niet in slagen de theologisch noncognitivist het zwijgen op te leggen. Laat staan zichzelf. Laat staan mij.

Dat laatste hoeft ook niet. Ik heb mezelf al jaren geleden het zwijgen opgelegd. Was het je nog niet opgevallen? Let maar eens op. Ik zwijg het liefst met woorden.

theological noncognitivisme in de Wikipedia

Possibilianisme, possibilitarisme

Possibilianisme is een recente maar weinig originele poging om het midden te houden tussen het klassieke theïsme en het klassieke atheïsme.

De possibilianist gelooft in de gedachte dat we inmiddels te veel weten om bestaande theïsmen te omarmen. Tegelijkertijd erkent hij de mogelijkheid van een wezen of werkelijkheid waarvan we het bestaan op dit moment nog niet objectief kunnen vaststellen, maar in de toekomst misschien wel.

Zo zouden menselijke breinen onderdeel kunnen zijn van een omvattender wezen waarvan we door de beperkingen van ons verstand of de huidige grenzen van de wetenschap de contouren (nog) niet kunnen zien.

De possibilianist wil dit soort mogelijkheden openhouden en actief onderzoeken. Maar alleen voor zover ze te verenigen zijn met de wetenschappelijke grondhouding en onze actuele kennis.

Hij verkiest deze naar zijn mening open houding boven de naar zijn mening gesloten houding van de theïst die al op voorhand meent te weten dat en wat god is, van de atheïst die al op voorhand meent te weten dat god niet is, en van de agnosticus die al op voorhand meent te weten dat het een noch het ander te bewijzen valt.

Critici zien possibilianisten vanwege de radicale afwijzing van alle bestaande godsdiensten als vermomde atheïsten. Wie zal het zeggen. Zelf heb ik nog nooit een possibilianist gezien, maar ik erken de mogelijkheid van een dergelijk wezen, al ben ik niet bereid er actief naar te zoeken.

possibilianism in de Wikipedia

Apatheïsme en patheïsme

Apatheïsme is een vlechtwoord, een combinatie van apathie en theïsme.

Hoewel apatheïsme eindigt op isme is het geen leer maar een houding of gevoel van onverschilligheid voor de kwestie van het al dan niet bestaan van God. Je kunt het apatheïsme niet aanhangen of afvallen. Wel kun je een apatheïst zijn.

Een apatheïst is iemand die het niets kan schelen of God bestaat. De godskwestie laat hem koud. Daarin verschilt hij van de scepticus, die twijfelt aan zowel het theïsme als het atheïsme (en mogelijk aan het agnosticisme), maar wel belangstelling heeft voor deze kwestie.

Naar analogie van apatheïsme zou je een patheïst kunnen definiëren als iemand die hartstochtelijk geïnteresseerd is in de godskwestie, ongeacht zijn overtuiging. Een bevlogen atheïst is dan net zo goed een patheïst als een bevlogen theïst en een bevlogen agnosticus.

Ikzelf ben een bevlogen agnost – iemand zonder inhoudelijke bevliegingen maar vol hartstocht.

Ik denk niet dat er veel behoefte is aan het woord patheïst, en apatheïst vind ik een ongelukkige contaminatie, maar misschien zit ze jou als gegoten. En anders kun je altijd nog agnost worden.

Agnost is een vluchtwoord, het leidt overal vandaan. Waarnaartoe? Naar de eindeloze periferie, het ware midden. De Virtuele Vluchtheuvel voor de lege geest, Ø. Welkom. Welkom.

apatheïsme in de Wikipedia

Religieus scepticisme

Religieus scepticisme is een vergaarbak voor allerlei vormen van religieuze scepcis.

Religieuze sceptici twijfelen aan iets in een bepaalde religie, bijvoorbeeld aan de reïncarnatieleer (seculier boeddhisme) of aan het christelijke dogma van de triniteit, of ze twijfelen aan een bepaalde religie of een bepaalde groep van religies, bijvoorbeeld de godsdiensten, of ze twijfelen aan iedere vorm van religie of aan iedere vorm van religieuze autoriteit, of aan iedere vorm van autoriteit.

Het heeft geen zin, ik heb geen zin om het allemaal nog verder in kaart te brengen. Sla er gerust de encyclopedie op na. Het repertorium van kennis is eindeloos. Leren is leven, of leven is leren tot je sterft, of hoe je sterft, daar wil ik vanaf zijn, nog even geduld, Hans. Maar wie weg is van niet-weten gaat de weg van vergeten, al is hij vergeten waarom.

religious skepticism in de Wikipedia

Wat is agnose? Het Grote Tja

Om agnose te begrijpen helpt het om te weten wat agnosticisme is, zei ik eerder. Om te begrijpen wat agnosticisme is helpt het om te begrijpen wat theïsme, atheïsme en non-theïsme is. Dat weet je nu.

Even recapituleren.

Agnosticisme is het geloof in de gedachte dat we niet kunnen bewijzen dat god wel of niet bestaat.

Agnose daarentegen is geen geloof, a-gnose is een radicaal niet-weten. Een agnost heeft oprecht geen idee of het wel of niet bestaan van een of dé god* te bewijzen valt. Agnose is geen agnosticisme.

Non-theïsme is het geloof in de gedachte dat er een bovennatuurlijk principe bestaat.

Agnose daarentegen is geen geloof, a-gnose is een radicaal niet-weten. Een agnost heeft oprecht geen idee of er wel of geen bovennatuurlijk principe bestaat, of een bovennatuurlijke realiteit of identiteit of wezen wat dan ook. Agnose is geen non-theïsme.

Atheïsme is het geloof in de gedachte dat god niet bestaat, theïsme het geloof in de gedachte dat god wel bestaat.

Agnose daarentegen is geen geloof, a-gnose is een radicaal niet-weten. Een agnost heeft oprecht geen idee of god wel of niet bestaat. Agnose is geen theïsme of atheïsme.

Een agnost is simpelweg iemand die niet weet. Hij gelooft zijn gedachten niet, deze ook niet, en als hij er toevallig toch eventjes in gelooft dan identificeert hij zich er niet mee.

Hij heeft er immers niet voor gekozen. Zijn gedachten overkomen hem. Deze ook. Ze trekken vanzelf weer weg. Deze ook. Hij hoeft ze niet te bestrijden, hij hoeft ze niet uit te dragen, deze ook niet. Hij hoeft ze alleen te ondergaan, deze ook, vanzelf komt er een einde aan. Geloof je dat?

Een agnost heeft geen mening, of het moesten alle meningen tegelijk zijn. Dat geloof je zeker ook niet. Laat ik het dan zo zeggen. Hij heeft best meningen, maar meningen hebben hem niet.

Standpunten idem dito. Een agnost heeft geen standpunt of het moesten alle standpunten tegelijk zijn. Heeft hij toch standpunten, dan hebben ze hem niet.

Een agnost hangt niets aan, zelfs zijn agnose niet. Zijn leer is leeg, dubbelleeg, zelfs van leegte ontdaan. Ook in andere opzichten valt er over de agnost niets te zeggen. Of toch?

Agnostus is de naam van een geslacht van trilobieten dat leefde in het Cambrium. Het geslacht omvat verschillende soorten die Agnostiden genoemd worden. Agnostiden zijn stekeblind. Ze hebben een zeer kleine kop en een grote staart. Hun pootjes zijn zo ongelijk van lengte dat ze er niet mee over de bodem kunnen lopen en alleen maar rondjes kunnen zwemmen. Ze zijn al een half miljard jaar uitgestorven.

Ik bedoel maar.

* in plaats van God mag je ook lezen: de Dao, het Zelf, Boeddha, Brahman, Atman, Bewustzijn, het Absolute, de Bron, Essentie et cetera.

Agnostus in de Wikipedia

Wat is scepticisme?

Agnosticisme, scepticisme, pyrronisme en agnose

Om agnose te begrijpen, helpt het om te begrijpen wat agnosticisme is, maar dat wist je al. Om agnosticisme te begrijpen, helpt het om te begrijpen wat scepticisme is. Om scepticisme te begrijpen, helpt het om te begrijpen wat pyrronisme is.

Ik zou nu het hele woordveld van de epistemologie in kaart kunnen brengen, zoals ik dat heb gedaan voor het hele veld van de theologie, maar dan zit jij weer een uur te lezen en ik een week te schrijven voor hetzelfde effect. Laten we dat maar niet doen en bij wijze van capitulatie aan het onvermijdelijke meteen gaan recapituleren.

Agnosticisme is twijfel aan de mogelijkheid om het al dan niet bestaan van god vast te stellen. De agnosticus schort het oordeel dat god wel of niet bestaat voor onbepaalde tijd op.

Scepticisme is twijfel aan alle kennis met uitzondering van de sceptische leer zelf. De scepticus schort alle oordelen voor onbepaalde tijd op, behalve die met betrekking tot het scepticisme.

Pyrronisme is twijfel aan alle kennis inclusief het scepticisme en het pyrronisme. De pyrronist schort alle oordelen voor onbepaalde tijd op, zonder uitzondering.

Agnose is niet-weten. De agnost heeft overal ruimte voor, dus ook voor het agnosticisme, het scepticisme en het pyrronisme, en ook voor de mensen die zich daartegen verzetten, zelfs al zou hij zelf een van die mensen zijn. Een agnost heeft geen leer en schrijft niets voor, ook niet het niet-voorschrijven.

Onderstaand schema laat de relatie zien tussen agnose en verschillende vormen van scepticisme.

Overzicht van de relatie tussen agnose, pyrronisme, scepticisme en Agnosticisme
Overzicht van de relatie tussen verschillende vormen van scepsis en agnose

agnosticisme, scepticisme, pyrronisme, postmodernisme in de Wikipedia

Een agnost is van zijn gelijk verlost

We kunnen agnose ook afzetten tegen de verschillende waarheidsbegrippen die er in de loop der eeuwen zijn bedacht.

Abolutisme is de leer dat er een absolute waarheid bestaat die geldig is op alle plaatsen en in alle tijden en voor alle wezens.

Relativisme is de absolutistische leer dat er geen absolute waarheid bestaat.

Nihilisme is de absolutistische leer dat er geen absolute of relatieve waarheid bestaat.

Agnose is geen leer en heeft over het al dan niet bestaan van verschillende waarden niets te melden, noch in bevestigende zin, noch in ontkennende.

Ik zou hier ook nog wat moeten schrijven over het verschil tussen agnose enerzijds en obscurantisme, anti-intellectualisme en trivialisme anderzijds. Misschien komt het er nog een keer van. Tot die tijd wat Engelstalig leesvoer:

denialism, agnotology, obscurantism, anti-intellectualisme, trivialism in de Wikipedia en trivialism in Wikiquote.

Samengevat komt het hierop neer: in agnose is overal ruimte voor…

Ruimte cirkel waarin de vorige schema's zijn afgebeeld in de vorm van een smile
Smile! You’re in space!

… zelfs voor bekrompenheid.

Een agnost is van zijn gelijk verlost, om van zijn ongelijk nog maar te zwijgen.